De tragedie Romeo and Juliet van William Shakespeare opent met een proloog die meteen de toon zet voor het hele stuk. Deze proloog is geschreven in de vorm van een Shakespeareaans sonnet: veertien regels met het rijmschema abab cdcd efef gg. De keuze voor deze vorm is niet toevallig. Het sonnet, traditioneel verbonden met de liefdeselegie, past perfect bij een drama waarin hartstocht en noodlot hand in hand gaan. Tegelijkertijd biedt het vaste metrum — de jambische pentameter — een plechtige, ritmische cadans die de woorden een bijna orakelachtige kracht geeft.
Two households, both alike in dignity,
In fair Verona, where we lay our scene,
From ancient grudge break to new mutiny,
Where civil blood makes civil hands unclean.
From forth the fatal loins of these two foes
A pair of star-cross'd lovers take their life;
Whose misadventur'd piteous overthrows
Doth with their death bury their parents' strife.
The fearful passage of their death-mark'd love,
And the continuance of their parents' rage,
Which, but their children's end, nought could remove,
Is now the two hours' traffic of our stage;
The which if you with patient ears attend,
What here shall miss, our toil shall strive to mend.
Bij twee families, nobel en gezeten,
(Verona is ons glanzend schouwtoneel)
Barst nieuw geweld los uit een oude vete,
En burgers vliegen burgers naar de keel.
Uit bloeddoordrenkte lendenen creëren
De kampen twee geliefden die, misleid
door lot en sterren, jammerlijk kreperen:
Hun dood begraaft de ouderlijke strijd.
De loop van hun ten dode opgeschreven
Romance, van rancune die moest duren
Tot kinderen betaalden met hun leven,
Toont ons toneel u nu een aantal uren.
Schenk ons uw aandacht. Valt er iets te laken,
We zullen het proberen goed te maken.
vertaling van Gerrit Komrij
Inhoudelijk is de proloog opmerkelijk omdat Shakespeare daarin het hele verhaal al verklapt. De toeschouwer verneemt direct dat twee jonge geliefden uit rivaliserende families — de Montagues en de Capulets — elkaar zullen liefhebben, maar dat hun liefde zal eindigen in de dood. De verteller spreekt over "a pair of star-cross’d lovers", geliefden van wie het lot door de sterren al is vastgelegd.
Waarom Shakespeare deze keuze maakt, lijkt op het eerste gezicht vreemd: waarom spanning wegnemen nog vóór het begin van het verhaal? Het antwoord ligt in de tragische structuur en de theatrale conventie van zijn tijd. Door het einde vooraf te onthullen, verschuift de aandacht van de vraag wat er zal gebeuren naar hoe en waarom het gebeurt. Het publiek weet dat de geliefden gedoemd zijn — de ware spanning ontstaat uit het zien van hun pogingen om aan dat lot te ontkomen.
Daarnaast vervult de proloog de functie van een koor, zoals in de klassieke Griekse tragedie. Het leidt het publiek binnen in de wereld van Verona, schetst de maatschappelijke context van de familievete en roept een gevoel van een onafwendbaar noodlot op. Zo wordt de proloog niet slechts een samenvatting, maar een poëtische voorspelling: een kleine tragedie in zichzelf.
1–2. "Two households, both alike in dignity, / In fair Verona, where we lay our scene,"
Shakespeare opent met het plaatsen van de scène: twee adellijke families van gelijke status — de Montagues en de Capulets — wonen in de stad Verona. Meteen klinkt er een formele, bijna afstandelijke toon: we zijn getuige van een verhaal over eer en sociale status.
3–4. "From ancient grudge break to new mutiny, / Where civil blood makes civil hands unclean."
Een oude vete tussen deze families laait opnieuw op ("ancient grudge" → "new mutiny"), en dit conflict besmet de hele stad. Het woord "civil" verwijst zowel naar burgers als naar beschaving — ironisch, want het burgerbloed dat vloeit, maakt hun "civil hands" juist onrein.
5–6. "From forth the fatal loins of these two foes / A pair of star-cross'd lovers take their life;"
Uit deze vijandige families worden twee kinderen geboren — Romeo en Juliet — wier liefdeslot al door de sterren (het noodlot) is bepaald. "Fatal loins" benadrukt zowel geboorte (uit de schoot) als de onvermijdelijke dood.
7–8. "Whose misadventur'd piteous overthrows / Doth with their death bury their parents' strife."
Hun ongelukkige, tragische lot ("misadventur'd piteous overthrows") beëindigt uiteindelijk de familievete. Pas door hun dood wordt vrede hersteld.
9–12. "The fearful passage of their death-mark'd love, / And the continuance of their parents' rage, / Which, but their children's end, nought could remove, / Is now the two hours' traffic of our stage;"
De verteller legt uit dat het stuk dat de toeschouwers gaan zien, precies dit verhaal vertelt: de loop ("passage") van een door de dood getekende liefde, de aanhoudende woede van de ouders, en hoe alleen de dood van de geliefden daar een einde aan maakt.
13–14. "The which if you with patient ears attend, / What here shall miss, our toil shall strive to mend."
Het koor sluit af met een uitnodiging aan het publiek: als jullie aandachtig luisteren, zullen we alles wat de proloog niet vertelde, in het spel verder uitwerken.
+++
Ik heb Romeo and Juliet vele malen behandeld en zelfs door leerlingen laten spelen tijdens literatuurlessen aan mijn 5havo klassen van het Zaanlands Lyceum in Zaandam. Ter illustratie toonde ik fragmenten uit populaire verfilmingen van het drama.
De film Shakespeare in Love (John Madden, 1998), waarin het toneelstuk Romeo and Juliet centraal staat, is bijzonder geschikt om leerlingen te tonen hoe de Elizabethaanse theaterwereld functioneerde. Ik kon vertellen over de opbouw van het Globe Theatre – open lucht, geen decor, publiek rondom het podium; de rol van het publiek – luidruchtig, betrokken, soms zelfs storend; de status van toneelspelers – acteurs werden niet altijd serieus genomen en vrouwen mochten niet optreden; het gebruik van soliloquies en asides; en het repetitieproces en het schrijven van stukken – improvisatie, tijdsdruk en creativiteit.
Hieronder het fragment uit deze film waarin een stotterende (!) acteur de proloog van Romeo and Juliet moet uitspreken. Uiteindelijk loopt het gelukkig goed af.
Romeo+Juliet (Baz Luhrmann, 1996) is een van de bekendste en meest vernieuwende adaptaties van Shakespeare's toneelstuk. Luhrmann verplaatste het verhaal uit het 16e-eeuwse Verona naar een moderne, fictieve stad Verona Beach in de Verenigde Staten. Hoewel de dialogen identiek zijn aan Shakespeare's tekst, is alles visueel eigentijds: zwaarden zijn vervangen door pistolen met merknamen als Sword 9mm, de families Montague en Capulet zijn rivaliserende zakenimperiums, er zijn auto's, neonreclames en MTV-achtige beelden, en de soundtrack bestaat uit pop en rock.
Hieronder het fragment uit deze film waarin de proloog wordt uitgesproken. Mijn leerlingen gingen altijd rechtop zitten als ik dit liet zien. Dit was anders dan anders!
Was de adaptatie van Luhrmann dan ook favoriet bij mijn leerlingen? Nee! Het heeft mij altijd verbaasd dat zij vrijwel zonder uitzondering de versie van Franco Zeffirelli uit 1968 prefereerden. Zou dat komen doordat de meisjes in mijn klassen en masse verliefd werden op de ten tijde van de opname van de film 16-jarige Leonard Whiting (Romeo) en de jongens massaal vielen voor de destijds 15-jarige Olivia Hussey (Juliet), die zelfs heel even een blote borst laat zien? Dat zou kunnen, maar de opmerking van een van mijn leerlingen dat "een Shakespeare toneelstuk er zo uit moet zien" snijdt denk ik meer hout.
Regisseur Franco Zeffirelli koos namelijk voor een klassieke verfilming van het stuk. Hij staat bekend om zijn realistische en visueel rijke stijl, en in deze productie brengt hij het tragische liefdesverhaal tot leven in een sfeervolle renaissancesetting. De film combineert trouw aan Shakespeare's taal met een toegankelijke en emotionele speelstijl, ondersteund door prachtige Italiaanse locaties en muziek van componist Nino Rota.
Hieronder het begin van de film met de proloog en een deel van de eerste akte.
Meer * More * Más
➽ Shakespeare en ik / DVD's
➽ Shakespeare en ik / Verhalen
